اصولا دستگاه شادی می باشد و بیشتر هنرمندان برای بیان حالت شادی از آن استفاده کرده اند و خوانندگان نیز اشعار متناسب با این حال و هوا را اجرا می کنند ( البته شعری که استاد ایرج در این برنامه اجرا کرده اند کاملا بر خلاف این موضوع است ؟! ).
گوشه های مهم ماهور که درین برنامه اجرا شده اند عبارتند از :
1- درآمد : که در همه دستگاه به نت شاهد دستگاه اشاره می کند.
2- داد : که بر نت دوم گام ماهور اشاره دارد.
3- فیلی : که تحریر مخصوصی است و زمینه را برای اجرای گوشه شکسته که معمولا پس از آن می آید آماده میکند.
4- شکسته : که مرکب خوانی به افشاری است.
5- دلکش : که مرکب خوانی به شور است.
6- راک : که مرکب خوانی به بیات اصفهان است.
*دوستان نوازنده ویلن می توانند با دیاپازون ساز خود را می-لا-ر-لا کوک کنند که شاهد ماهور نت Re می شود و با موسیقی این برنامه تمرین و همنوازی کنند ، سه تار نوازان هم سیم اول را یک پرده بالاتر از دیاپازون یعنی Re کوک کنند و سیم های دیگر را به تناسب مانند ماهور Do کوک کنند.
برنامه با صدای خانم آذر پژوهش آغاز می شود:
این مــن نــــــه منم اگر منی هست تویی
ور در بر مــــــــن پیرهنــــــی هست تویی
در راه غمــــت نه تن به من ماند و نه جان
گـر زان که مرا جان و تنـــــی هست تویی
تصنیف این برنامه از ساخته های شادروان مهدی خالدی با تنظیم ایرج محلوجی است.
مهدی خالدی: از نسل اول شاگردان استاد صبا می باشند ، مهارت ایشان در حدی بود که حتی در نبود استاد ( در سفری که برای ضبط صفحه به بیروت کردند ) با اجازه استاد و بخاطر فراهم کردن اسباب بزرگی تکیه بر جای بزرگان زده بودند و تدریس می کردند .
از معروف ترین ساخته های ایشان تصنیف "آمد نوبهار" با صدای بانو "دلکش" می باشد (که آقای کیومرث پوراحمد نیز در فیلم "شب یلدا" با بازی استثنایی آقای محمد رضا فروتن - که برنده جایزه فیلم فجر همان سال نیز شد - از ملودی این آهنگ ( با تغییر شعر به نازی پرگلک ) استفاده کردند ).
عهدیه : در این برنامه در کنار زوج هنری اش در ترانه های فیلم فارسی ( استاد ایرج) به اجرای برنامه پرداختند .
فروغی بسطامی : شاعر قرن سیزدهم هجری که مدتی از اوایل عمر خویش را به مدح شاهان و شاهزادگان قاجاری گذراند لیکن به سبب تمایلات عارفانه باقی عمر خویش را در ریاضت و آمد و شد به مجلس عارفان گذرانید از اشعار بنام وی غزل "مردان خدا پرده پندار دریدند" می باشد. (منبع: سی دی نرم افزاری درج)
تصنیف:
در آمد
ای خوش آنانکه قدم در ره میخانه زدنـد بوسه دادند لب شاهد و پیمانه زدند
خون مـــــن باد حلال لب شیرین دهنان که به کام دل ما خنده مسـتانه زدند
دلکش
بــــــه حقارت منگر باده کشان کین قوم پشت پا بر فلک از همت مردانه زدند
داد
جــــانم آمد به لب امروز مگر یاران دوش قدح باده به یاد لب جانــــــــــانه زدند
راک
کس نجست از دل گمگشته ما هیچ نشان مو به مو هر چه سر زلف تو را شانه زدند
سپس بار دیگر خانم پژوهش این اشعار را می خواند :
لاله ای همرنگ رخسار تو در گـــــلزار نیست شکری هم سنگ لعلت در همـه بازار نیست
صــــــوفیان در خانقاه و زاهــــــدان در صومعه عاشقان مست را با هر دو عالـــم کار نیست
در این قسمت نوازندگان شادروان گلها همنوازی بسیار زیبایی در ماهور آغاز می کنند :
نخست استاد حبیب الله بدیعی(1371-1312) نوازنده ویلن درآمد ماهور را آغاز میکنند و استاد منصور صارمی(1378-1309) ادامه می دهند و سپس چهارمضراب ماهور همراه تنبک استاد امیر ناصر افتتاح(1366-1314) با ویلن بدیعی آغاز می شود .
پس از فرود استاد ایرج برنامه خود را با اشعاری از الهی جغتایی آغاز می کنند :
درآمد
ای که از یار نشان می طلبی یار کجاست همــه یارنــد ولی یــار وفـادار کجـاست
داد و فرود (از: سرزنش خار کجاست)
رفـت آن تازه گل ماند به دل خار غمــــش دل کجا جلوه گر و سرزنش خار کجاست
فیلی و (اشاره مختصری به شکسته)
صبــــــر در خانه ویــــرانه دل هیچ نمانـــد خواب در دیـده غم دیــــده بیمار کجاست
و آخرین اشعار برنامه با صدای خانم پژوهش :
در خرابات مغان هوش مجــــــــــــویید ز ما
همه مستیم درین میکده هشیار کجاست
بهتر آن است الهی که نهــــــــــان ماند راز
سر خود فاش مکن محرم اســرار کجاست
برنامه گلهای تازه در دهه 50 در ادامه برنامه های گلها با همت شاعر گرانقدر هوشنگ ابتهاج (ه.ا.سایه) راه اندازی شد و بسیاری هنرمندان جوان – از جمله خانم پریسا، نادر گلچین، گروه شیدا به سرپرستی محمد رضا لطفی و... - برای نخستین بار در این برنامه ها به اجرای آثار خود پرداختند.
این بار هنرمندان بزرگ برنامه گلها به اجرای اثری در سه گاه می پردازند.
دستگاه سه گاه : آوازی است بی نهایت غمگین و ناله های جانسوز آن ریشه و بنیاد آدمی را از جا می کند و از راز و نیاز عاشقان دوری کشیده و از بیچارگی بی نوایان و ضعیفان گفتگو می کند ( روح الله خالقی- نظری به موسیقی).
البته حالت این دستگاه در همه جا ثابت نیست و بویژه در مخالف بسیار با شکوه است ( به تناسب شعر و اجرای استاد ایرج وحال گفته شده در این اثر توجه کنید) و حتی آهنگهای شادی آوری در سه گاه فراوان هستند از جمله "امشب که مست مستم" .
گوشه های مهم دستگاه سه گاه عبارتند از :
1- درآمد : که معمولا همه دستگاه ها با گوشه ای به نام درآمد که نشان دهنده حالت دستگاه است آغاز می شود.
2- زابل : بر درجه سوم گام تاکید دارد.
3- مویه : که بر درجه پنجم گام تاکید می کند و حالتی مانند شور دارد .
4- مخالف : که بر درجه ششم گام تاکید دارد و حالت آن با سه گاه فرق دارد و می توان از این گوشه برای مرکب خوانی به اصفهان نیز استفاده کرد .
*نوازندگان عزیز سه تار اگر ساز خود را با دیاپازون "دو-سل-سی کرن-ر" کوک کنند شاهد سه گاه نت سی کرن خواهد بود و می توانند همراه اساتید به همنوازی بپردازند .
آواز استاد ایرج را نوازندگان توانای گلها حبیب الله بدیعی ، منصور صارمی ، جهانگیر ملک همراهی می کنند .
لازم به گفتن است که دستگاه سه گاه مورد علاقه مخصوص استاد بدیعی بوده است بطوریکه با ذوق خاصی همیشه آن را اجرا کرده اند ، نقل شده است در روز درگذشت استاد صبا که همه شاگردان ایشان و نوازندگان بزرگ ویلن در رادیو حضور داشتند خواسته شد چهارمضراب معروف استاد صبا در سه گاه (زنگ شتر) را کسی بنوازد که تنها ایشان اعلام آمادگی نمودند و از عهده برآمدند .
همچنین این برنامه را استاد ایرج و استاد اسدلله ملک در مراسم درگذشت استاد بدیعی یک بار دیگر اجرا کرده اند .
آغاز برنامه با اشعاری از فروغی بسطامی با صدای خانم فخری نیکزاد می باشد :
تا به جفایت خوشـــــم ترک جفا کرده ای
ایـــــــــن روش تــــــازه را تازه بنا کرده ای
مــــن ز لبت صد هزار بوسه طلب داشتم
هر چه به من داده ای وام عطا کــرده ای
دوش ز دست رقیب ساغر می خورده ای
من به خطا رفته ام یا تو خطا کـــــرده ای
سپس استاد ایرج برنامه را با شعر دیگری از فروغی – که مورد توجه بسیاری خوانندگان گلها نیز بوده است و مکرر اجرا شده است – ادامه می دهند:
آواز:
درآمد
خوش آنکه حلقه های سر زلف وا کنی یوانگان سلسله ات را رها کنی
زابل
کارجنون ما به تماشا کشیده است یعنی تو هم بیا که تماشای ما کنی
مویه
تو عهد کرده ای که نشانی به خون مرا من جهد می کنم که به عهدت وفا کنی
مخالف
تا کی در انتظار قیامت می توا ن نشست برخیز تا هزار قیامت به پا کنی
آخرین شعر برنامه را خانم نیکزاد می خوانند :
دانی که چیست حاصلت از عاشقی
جانــــانه را ببینی و جان را فدا کنی
در این برنامه گلها، هنر مندان به اجرای برنامه در دستگاه ماهور می پردازند :
دستگاه ، ماهور : همان طور که قبلا نیز گفته شد دستگاه بسیار شادی است و بسیار شبیه گام ماژو غربی ها است و به همین جهت مارشهای با هیجان و پرشور نظامی اغلب در گام ماهور است .
از آهنگهای معروف ماهور تصنیف مرغ سحر ، ز من نگارم ، در فکر تو بودم و... می باشد .
دوستانی که سه تار می نوازند باید سه تار خود را با دیاپازون دو– سل– ر–ر کوک کنند که پرده های گام ماهور سل عبارتند از : سل – لا – سی – دو – ر – می – فا دیز - سل.
آهنگساز ، مهدی خالدی : متولد 1289 درگذشت 1369 که مجموعه آهنگهای ایشان به کوشش آقای حبیب الله نصیری فر منتشر شده است .
ترانه سرا ، پژمان بختیاری : از شاعران معروف برنامه گلها که بسیاری از غزلیات وی در گلها استفاده می شد و توسط شادروان رهی معیری به این برنامه ها دعوت شد .
خواننده ، سیما بینا : متولد 1323 در بیرجند و همکاری با رادیو ایران از سن 9 سالگی در برنامه کودک و فارغ التحصیل رشته نقاشی از دانشگاه تهران و خواننده مشهور برنامه گلهای صحرایی شامل ترانه های محلی.
رهبرارکستر ، جواد معروفی: فرزند استاد موسی معروفی .
تصنیف :
بیا ساقی که از رویت مرا آشفته تر بینی ....
متاسفانه در بسیاری از قسمت ها شعر ترانه خوب شنیده نمی شود و از دوستان خواهش دارم در صورتی که متوجه آن می شوند یا به آن دسترسی دارند برای اینجانب نیز ارسال کنند .
آواز :
همنوازان آواز : همایون خرم ، لطف الله مجد ، رضا ورزنده ، امیر ناصر افتتاح
غزل آواز : ابوالحسن ورزی
غزل آواز :
داد
بر من از خوی تو هر چند که بیداد رود چون رخ خوب تو بینم همه از یاد رود
گشایش و فرود به درآمد ماهور در انتهای شعر
گره از طره مشکین مگشا پیش صبا عمر صد دلشده مپـــسند که بر باد رود
دلکش
تا به کی عاشق مهجور به امید وصال به سر کــوی تو شاد آید و ناشاد رود
فرود به ماهور
· از نکات جالب توجه این آواز یکی آغاز برنامه در گوشه ای غیر از درآمد است یعنی از نت دوم گام شروع می شود و جالب است بدانید روایت استاد صبا :
درآمد امروزی به نام درآمد بنفشه است و از میرزا لطف الله بنفشه است ( چون ایشان در موقع وعظ دست خود را بر منبر مانند دسته گل بنفشه تقدیم شنوندگان می کرده است ) و بعدا توسط موسیقی دانان به درآمد های ماهور اضافه شده است والا درآمد ماهور قدیم تقریبا" در پرده های گشایش و داد بوده است و مثلا تصنیف های قدیمی مانند نرگس مستی ، من ندانستم و... از درجه دوم گام ماهور امروزی آغاز می گردند .
· مناسب خوانی در بیت سوم به نحو احسنت انجام شده است چون گوشه دلکش که مرکب نوازی به گوشه شهناز شور می باشد و حالت غمگین تری نسبت به ماهور دارد مناسب معنی این بیت است .
قطعه ای که استاد خرم در پایان آواز اجرا می کنند اگر بیشتر دقت کنید نوعی حالت ترکی دارد که در موسیقی ایران در همایون هم گاهی اجرا شده است .
گلهای تازه 69
این بار برنامه ای در دستگاه همایون را می شنوید :
دستگاه همایون : از دستگاههای محبوب ایرانیان است و هم باشکوه (قسمت درآمد) و هم سوزناک (در بیداد) است ، معروف ترین تصنیف همایون "شد خزان" است .
استاد خالقی در وصف همایون می گوید به عقیده من از سایر آواز ها موقر و موثر تر است زیرا گفتارش پر از بزرگی و نصیحتش از روی کمال مهارت و منتهای تجربه و پختگی استبیانش سحرانگیز و ماهرانه است و شنونده در مقابل این اواز بی اختیار سکوت می کند . گاه شخص را متنبه می کند و گاه از سر غرور سخن می راند گاه فریادی سخت بر دل داغدار می کشد و اشک از دیده می فشاند سپس طرز کلام را عوض می کند و پند به صبوری میدهد و خلاصه می توان گفت که معجونی است که از تمام عواطف و صفات روحانی عالی ساخته شده و به حقیقت اسمش با مسمی است و به راستی همایون است .
گوشه های مهم این دستگاه عبارتند از :
1- درآمد : درآمد همایون بسیار باشکوه و لطیف است .
2ý- چکاوک : بر درجه چهارم گام تاکید دارد و از زیر مجموعه های مهم این گوشه شوشتری است که بطور مستقل و مفصل نیز اجرا می شود .
3- بیداد : درجه پنجم گام همایون است و بعضی آهنگسازان حتی فقط دراین گوشه تصنیف ساخته اند (بیداد زمان از پرویز یاحقی ، اشک من هویدا شد از همایون خرم). اسم این گوشه بسیار با مسما است چون بر خلاف درآمد که شکوه و وقار خاصی دارد کاملا فریاد جانسوز می کشد .
از زیر مجموعه های بیداد گوشه های نی داوود ، باوی و ... است .
این گوشه شباهت زیادی به آواز اصفهان دارد چون دقیقا پرده هایشان مانند هم است .
آغاز برنامه با تکنوازی ویلن استاد پرویز یاحقی می باشد و سپس آواز برنامه را استاد ایرج با شعری از سعدی همراه سنتور شادران منصور صارمی اجرا می کنند .
شادروان منصور صارمی : (1378-1309) که از نوازندگان پرکار اواخر گلها می باشند و سبکی میانه سبک بم و شیرین استادان توکل و نجاهی و سبک محکم و زیبای استاد پایور در برنامه گلها ارائه دادند ، از اجراهای بسیار زیبای استاد صارمی آلبوم " همایون مثنوی" می باشد که با آواز استاد شجریان با اشعار زیبای عراقی انجام شده است و مرکب نوازی مفصلی دارد.
گوینده : خانم آذر پژوهش
صدابردار: ایرج حقیقی
آواز:
درآمد
بســــیار سفر باید تا پخته شود خــامی صوفی نوشد صافی تا در نکـشد جامی
( اشاره مختصر به) چکاوک ( و فرود از مصرع دوم)
ای بلبل اگر نالی من بـــــا تو هم آوازم تو عشق گلی داری من عشق گل اندامی
بیداد
باشد که تو خود روزی از ما خبری پرسی ورنه که برد هیهات از ما به تو پیغامی
بیداد ( فرود از مصرع دوم)
گـــــر چه شب مشـتاقان تاریک بود اما نومـــــید نباید بود از روشـنی بامی
سعدی به لب دریــــــا دردانه کجا یابی درکام نهنـــــگان رو گر می طلبی کامی
در قسمت پایانی اشعار به قسمت اول تحریر استاد ایرج نیز توجه کنید که حالت شبیه ترکی دارد .